[nl/en]
Hypnagogia is de term voor de overgangsfase tussen waken en slapen. Het woord werd in 1848 geïntroduceerd door de Franse wetenschapper Alfred Maury en is een combinatie van de Griekse woorden Hypnos (slaap) en Agogos (leiden naar). Het betekent dus letterlijk ‘de staat die naar de slaap leidt’.
Deze tentoonstelling onderzoekt die fluïde, tussenliggende staat van bewustzijn. Een overgangswereld waarin de ogenschijnlijke logica en ratio, de menselijke vertrouwde blik op alledag, vervaagt. Waar gedachten, beelden en geluiden associatief en vrijelijk met elkaar versmelten op weg naar de diepe slaap.
De tentoongestelde foto’s balanceren op de grens van figuratief en abstract, realistisch en hallucinatoir. Naast ouder werk onderzoekt Frans Blanker met gebruik van nieuwe beelden, alternatieve fotografische toepassingen. Naast foto’s wordt de expositie verweven met video, geluid en tekst.
De tentoonstelling ‘Hypnagogia’ is niet sluitend en is geen eindpunt, maar beweegt mee met dat onderzoek en deelt de dynamiek van die zoektocht.
Droomstaat zonder grenzen
Met de titel Hypnogogia vond ik een mooie kapstok voor deze tentoonstelling. Het is een biologische overgangsfase, een droomstaat, waarbij grenzen opgerekt worden. De grens van het ene beeld, geluid of beleving loopt over in het andere, non-causaal, zonder duidelijk betekenis. Dat is voornamelijk ook wat me aanspreekt in kunst: dat er begrippen en ervaringen opgerekt worden. Dynamische grenzen zijn zowel mentaal als fysiek een onderdeel van ons zijn, ons bestaan en definiëren het leven. Zo kunnen we een onderwerp in gedachten intellectueel zodanig uit elkaar trekken dat het abstract wordt maar ook ons lichaam past zich voortdurend aan en verlegt de eigen grenzen. Naast een dagelijkse portie Hypnagogia bestaan wij uit tientallen biljoenen cellen waarvan het celmembraan een van de meest flexibele structuren van het menselijk lichaam is. Een cel leeft omdát zijn grens, het celmembraan, veranderlijk is. We ondergaan het elke dag.
In tegenstelling tot wat de huidige technologische ontwikkelingen ons graag willen doen geloven, voornamelijk gedreven vanuit een commercieel belang, valt de mens niet te reduceren tot een oplosbaar wetenschappelijk vraagstuk. Een geruststellende gedachte, daar ligt ook onze vrijheid.
De lucide droomstaat Hypnagogia is óók een wereld waar er geen harde grenzen meer bestaan. Al onze deterministische zekerheden lossen op tijdens een overgang waar twee werelden (waken en slapen) worden verenigd, in elkaar versmelten. In dit proces wordt de frontale cortex stapsgewijs uitgeschakeld, in fases, waarbij er gedeeltes van waakzaamheid actief blijven in de hersenen. Hierdoor bewaren we herinneringen aan deze raadselachtige, non-lineaire ervaring.
Talloze kunstenaars vinden hun creatieve vonk in dromen of visioenen. Bekende voorbeelden hiervan zijn te vinden in het werk van David Lynch (droomlogica) of Yayoi Kusama (psychosomatische kunst). Wellicht internationaal minder bekend, maar wat ik een heel passend voorbeeld vind van een overgangsfase, is het gedicht ‘Stoel’ van Marije Langelaar (gepubliceerd in de bundel ‘Vonkt’, 2017). Hoewel ik niet weet of dit gedicht is ontstaan vanuit, of gebaseerd is op een (lucide) droom, werd ik meteen meegenomen in de transformatie die in dit gedicht beschreven wordt. De verteller (de ik-figuur) ondergaat een liminale- (overgangs)fase, waarin zij uiteindelijk via het hout van de stoel zélf natuur wordt en vanuit dat perspectief ervaart en observeert. Onderga het zelf via de link hieronder (beschikbaar via Stichting Poetry International, 2012).
Imponderabilia als medicijn
In een tijdperk waarin alles gevangen, geregistreerd en gereduceerd lijkt te worden tot algoritme, Big Data en meetbare uitkomsten, is imponderabilia een vorm van bescherming of zelfs verzet daartegen. Het vertelt ons dat de mens niet alleen een biologische machine is, maar voelt, droomt en ervaart. De term imponderabilia (Latijn voor ‘onweegbare dingen’) kan gebruikt worden als verzamelnaam voor moeilijk meetbare, subjectieve, maar essentiële aspecten van het menselijk bestaan zoals intuïtie of liefde. Iedereen ervaart emotie, sfeer of tijd. Ook de hypnagoge hallucinatie is een imponderabilia, onmisbaar voor een goede balans en functioneren van de menselijke psyche.
Daarmee zijn imponderabilia (zaken die lastiger te meten zijn) geen bijverschijnselen, maar horen ze bij de werkelijkheid, en maken deel uit van een bewustzijnstoestand die in iedereen aanwezig is. Ook kunst is een manier om onze vaste gewoonten te doorbreken en weer in contact te komen met een ervaring die dieper ligt onder de oppervlakte. Inmiddels is er grote wetenschappelijke consensus dat kunst, naast troost, een helende werking kan hebben (zie ook mijn essay ‘Nepenthe’). Hoogleraar psychobiologie Daisy Vancourt zegt daarover in een interview met kunstredacteur Anna van Leeuwen: “Ik ben vooral enthousiast over de biologische werking van kunst (…), inmiddels kunnen we aantonen dat kunst invloed heeft op stresshormonen, ontstekingseiwitten in het immuunsysteem en zelfs, daar zijn nu aanwijzingen voor, op de manier waarop onze genen tot expressie komen.” (de Volkskrant 3 september, 2026).
Een andere invalshoek die ik hier wil aandragen is die van de filosoof Henri Bergson (1859-1941): hij stelt dat het verstand ons lui maakt. Het verstand deelt de wereld op in handige, eenvoudige hokjes en patronen. Gericht op praktisch overleven maar ook een routineuze vereenvoudiging ervan, waardoor de nuance en complexiteit van het leven verloren gaat. Kunstenaars breken deze kaders open en zetten ook intuïtie en verbeelding in om de wereld intenser te ervaren, om vanuit die toestand iets nieuws te creëren en dat resultaat te delen. Hypnagogia doet in feite hetzelfde zou je kunnen stellen: als je in slaap valt, verliest je ratio de controle. Dit maakt de weg vrij voor creativiteit en associatief denken en kunnen onconventionele, minder voor de hand liggende oplossingen of toepassingen zich aandienen.
Henri Bergson
De Bergonsiaanse gedachte of stelling, dat de werkelijkheid veranderlijk en niet eenduidig is vast te leggen, inspireert en sluit goed aan bij de tentoonstelling Hypnagogia. Henri Bergson (1859-1941) was een van de invloedrijkste Franse filosofen van de 20e eeuw. Net als Alfred Maury (naast bedenker van het woord Hypnagogia ook zijn tijdgenoot) hield Bergson zich intensief bezig met het menselijk bewustzijn, dromen en de werking van de psyche. Zijn invloed in de vroege 20e eeuw was zeer groot en hij werd in zijn tijd gezien als een beroemdheid. Die populariteit groeide, nog tijdens zijn leven, uit tot een ware ‘Bergsonmania’, wat ook voor die tijd ongebruikelijk was voor een filosoof. Zo stonden er bijvoorbeeld uren lange rijen voor zijn lezingen in Parijs met verkeersopstoppingen tot gevolg en ontving hij in 1927 de Nobelprijs voor literatuur.
Zijn ideeën over tijd (la durée, zijn kernconcept), levenskracht (élan vital) en creativiteit bereikten door Bergon’s populariteit niet alleen de wetenschappelijke academici. Ze vormden in het begin van de 20e eeuw ook een inspiratiebron voor de kunsten. Schrijvers als Virginia Woolf (stream of conciousness-techniek) en Marcel Proust (over de psychologie van tijd en herinnering) kunnen in relatie worden gebracht met Berson’s ideeën. Ook zijn er paralellen te trekken met het kubisme en Marcel Duchamp.
Bergson verzette zich tegen dogmatische en totalitaire systemen en pleitte voor een open moraal in de samenleving: een contextuele ethiek die rekening houdt, zich flexibel kan aanpassen, aan de unieke omstandigheden van elke situatie. Waarneming is daarbij voor Bergson geen passieve en rigide registratie, maar een actief onderzoekende, waarin zaken als herinnering en verwachtingen (ook imponderabilia, zou ik zeggen) een rol kunnen spelen. Dit past, een eeuw later, in de huidige maatschappelijke discussie over pluralisme, sociale rechtvaardigheid en hoe om te gaan met opkomende technologieën als AI.
Beluister via de link hieronder een podcast over Bergson, met als gastspreker Hein van Dongen. [Podcast Filosofie, 7 mei 2026]
“Welkom in Atelier 21, waar niets blijvend is en alles veranderlijk.
Waar ruimere betekenissen ontstaan in de overgangen.”
Frans Blanker, september 2026
tekst, beeld, video en geluid ©frans.blanker